Jarno Duursma: ‘Je moet bewust kiezen wat je van jezelf wilt houden’

Jarno Duursma is AI-spreker. Hij volgt het onderwerp sinds 2014 op de voet en heeft een boek, twee rapporten en honderden artikelen geschreven over het onderwerp.

Voor Wat Blijft sprak ik met hem over werk dat door AI niet vanzelf beter wordt, de menselijke relatie als onderdeel van therapie, vertrouwen in een wereld vol synthetische inhoud en de vraag wat je bewust niet aan een machine wilt uitbesteden.

Hoe kijken mensen op dit moment naar AI?

“Het sentiment is veel negatiever geworden. Het gaat over de impact op het milieu, banen en ongelijkheid. In de kern ben ik het op ieder van die onderwerpen met mensen eens, want ik schrijf al heel lang over de nadelen en risico’s.

Maar er treedt ook confirmation bias op. Mensen die tegen AI zijn, voeden zich steeds meer met argumenten waarom AI stom is. De bereidheid om open te staan voor nieuwe argumenten is de afgelopen anderhalf jaar afgenomen. Mensen graven zich in en verzamelen vervolgens informatie die hun standpunt bevestigt.”

Neem het energieverbruik. Is die kritiek niet terecht?

“AI vervuilt. Dat ontken ik niet. Ik mis alleen vaak de context.

In mijn presentaties vergelijk ik de CO2-uitstoot van prompts met die van een hamburger, een kop koffie, een spijkerbroek of een uur videostreaming. Dan zie je dat we bij AI soms uitvergroten wat we bij andere vormen van digitale en fysieke consumptie gewoon zijn gaan vinden.

Ik stem vanaf de oprichting op de Partij voor de Dieren. Ik kijk dus niet weg van milieuschade. Maar als iemand op televisie alleen vertelt hoeveel stroom AI verbruikt, zonder die verhoudingen te laten zien, vind ik dat zonde. Je hebt context nodig om een goede afweging te maken.”

Gaat AI veel werk overnemen?

“AI kan bepaalde taken beter uitvoeren dan mensen. In customer service, finance en legal gaat daardoor snel veel veranderen.

Een baan bestaat alleen zelden voor honderd procent uit taken die AI kan overnemen. De discussie moet bovendien niet uitsluitend zijn of AI iets kán doen. We moeten ook vragen of we willen dat AI het doet en of we het systeem daarin vertrouwen.

Richting bepalen, strategie en visie geven zijn sturende taken. Daar willen we niet automatisch een machine over laten beslissen. Dat zal voor een groot deel mensenwerk blijven.

Het probleem is de snelheid. Technologische ontwikkelingen hebben eerder nieuwe banen gecreëerd, maar de mogelijkheden van AI verbeteren nu binnen maanden. Dat gaat de komende jaren veel dynamiek op de arbeidsmarkt geven.”

Wordt het werk van werknemers er beter van?

“Dat kun je je afvragen. Je kunt zeggen dat medewerkers saaie taken aan AI uitbesteden en daardoor creatiever werk kunnen doen. Maar per saldo komt er vaak meer werk bij. De productie en de KPI’s gaan omhoog en een deel van de autonomie verdwijnt.

Ik spreek veel mensen in loondienst. Van hen hoor ik terechte bezwaren tegen AI op de werkvloer, omdat hun werk er niet vanzelf leuker van wordt.

Tegelijk kunnen bedrijven met AI dingen doen die eerder niet rendabel waren. Een groot bedrijf heeft bijvoorbeeld honderden of duizenden kleine contracten, maar te weinig juristen om ze allemaal uit te pluizen. Met AI kan dat wel. Rond zulk werk kunnen nieuwe diensten en bedrijven ontstaan.”

Wat kan de mens dat een machine niet vervangt?

“Onze emotionele huishouding. Als spreker breng ik mensen fysiek bij elkaar en probeer ik iets teweeg te brengen. Mensen aanzetten, cohesie creëren en een groep op sleeptouw nemen: dat zie ik AI niet doen.

Mensen kunnen zich wel aan een AI-systeem hechten. Mijn vrouw is psycholoog en ziet dat cliënten ChatGPT gebruiken als persoonlijke vriend of relatietherapeut. Dat kan een eenzijdige hechting opleveren.

Maar diepere liefde, verdriet, jaloezie en het gevoel dat je bij iets groters hoort, zijn menselijke ervaringen. Daar is wederkerigheid voor nodig.”

Psychologen hebben lange wachtlijsten. Kan AI daar niet juist helpen?

“Zeker. In Nederland kun je dertig weken op een eerste intake wachten. Als je een trauma oploopt, moet je daar in het slechtste geval maanden mee rondlopen voordat je hulp krijgt.

AI kan heel goed zijn in psycho-educatie. Als iemand angstig of somber is, kan een systeem oefeningen en bewezen adviezen geven. Het kan iemand ook het gevoel geven gezien en gehoord te worden.

Therapie is iets anders. Daar werk je moeilijke emoties door in een relatie met een therapeut. Die menselijke relatie is zelf een instrument in de behandeling.

Als AI tegen mij zegt dat het iets naar voor me vindt, doet dat me niets. Als een mens oprecht zegt: wat klote dat je dit hebt moeten meemaken, gebeurt er iets anders.

Hier kunnen mens en machine dus naast elkaar bestaan. AI kan informatie en ondersteuning bieden. Voor het doorwerken van emoties blijft de relatie met een mens nodig.”

Wat gebeurt er met vertrouwen wanneer alles nagemaakt kan worden?

“Nepbeelden, deepfakes en identiteitsfraude breken het vertrouwen in het algemeen af. Tegelijk kan ik jou nog steeds vertrouwen en jij mij.

Als mensen mijn nieuwsbrief lezen, wil ik dat ze erop kunnen vertrouwen dat ik er zelf over heb nagedacht en het zelf heb opgeschreven. Dat ik ze niets probeer te verkopen, ze geen rad voor ogen draai en het beste met ze voorheb.

Dat persoonlijke vertrouwen en die reputatie worden in de huidige technologische dynamiek juist meer waard. Mensen willen weten dat er achter een tekst iemand staat met een moreel kompas.”

Kunnen we de snelheid als maatschappij bijhouden?

“Nee, dat is ook een van mijn grootste zorgen. Een drijfveer voor mijn keynotes en nieuwsbrieven is dat ik de urgentie wil overbrengen.

Wie dagelijks met de nieuwste systemen werkt, ziet hoe snel ze verbeteren. Ik gebruik nu Codex en zie het soms dingen doen waarvan ik dacht dat ze pas over een half jaar mogelijk zouden zijn.

Dat is moeilijk uit te leggen aan mensen die er niet zelf dagelijks mee werken. Tijdens keynotes vragen mensen nog steeds of AI niet gewoon een hype is, zoals de metaverse of blockchain. Dan denk ik: hoe moet ik dit in hemelsnaam uitleggen?”

Waarom vind je AI een moreel moeilijk onderwerp?

“Ik zie de maatschappelijke nadelen. Mensen gaan werk verliezen, ongelijkheid neemt toe, technologiebedrijven krijgen meer macht en deepfakes en AI-slop tasten het vertrouwen in nieuwsbronnen aan.

Tegelijk voel ik de urgentie dat Europa hiermee aan de slag moet. We moeten de technologie begrijpen en er zelf mee kunnen werken. Anders verliezen we concurrentiekracht en worden we kwetsbaarder voor cyberaanvallen en voor afhankelijkheid van Amerikaanse bedrijven.

Die twee werkelijkheden bestaan naast elkaar. De nadelen zijn reëel en achterblijven is eveneens een risico.”

Is het publieke debat te negatief?

“In de traditionele media zie ik bijna nooit een positief verhaal over AI. Ik zag laatst een discussie op LinkedIn tussen een collega-spreker en een technologiejournalist van een grote krant. Deze journalist kreeg ook de kritiek dat hij alleen maar negatief schrijft over AI. Vervolgens kwam hij met een positief artikel over AI van zijn hand. Dat artikel was van twee jaar geleden. Dat zegt wel iets dus.

Dat helpt Nederland en Europa niet verder. Ik zie de risico’s echt wel. Maar wanneer AI één groot containerbegrip wordt dat alleen nog met negatieve ontwikkelingen wordt gevuld, verdwijnt uit beeld wat er ook mee kan.”

Wat wil jij bewust zelf blijven doen?

“Ik schrijf mijn nieuwsbrieven, socialmediaposts en opinieartikelen met de hand. Mijn vingers gaan over het toetsenbord, want ik wil dat dat blijft.

Dat is mijn ambacht en mijn expertise. Ik heb er plezier in en het geeft me vervulling. Daardoor begrijp ik iedere vezel van wat ik heb geschreven. Als je me een nieuwsbrief uit 2019 voorlegt, kan ik nog vertellen wat ik ermee bedoelde.

We zitten in een periode waarin mensen moeten herkennen waar hun voldoening, liefde, blijdschap en plezier in het werk zitten. Die onderdelen moet je zoveel mogelijk bewaken onder de druk van het kapitalistische systeem.

De vraag is niet alleen wat AI van je kan overnemen. Je moet bewust kiezen wat je van jezelf wilt houden. Je moet proactief en doelbewust de regie nemen.”